Ασυνείδητο και θρησκευτικό αίσθημα (μέρος 2ο)

Συνεχίζοντας σήμερα το άρθρο για το ασυνείδητο και τη σχέση του με το θρησκευτικό αίσθημα, θα αναφερθώ κυρίως στον θεωρητικό της ψυχολογίας που ασχολήθηκε όσο κανένας με τα «παράξενα» φαινόμενα της θρησκευτικότητας, των μύθων, των θρύλων και τον τελετών: τον Καρλ Γιουνγκ. Η διαχρονική ανάγκη του ανθρώπου για κάποιας μορφής θρησκευτικότητα, όσο κι αν μπορεί να δεχτεί διαφορετικές ερμηνείες, είναι κάτι που δύσκολα αμφισβητείται. Ακόμα και στα χρόνια πριν την ανακάλυψη της φωτιάς, όταν οι άνθρωποι ζούσαν σε ολιγάριθμες ομάδες ως τροφοσυλλέκτες ή κυνηγοί, πιθανότατα επικρατούσε μια υποτυπώδης «θρησκεία», του τύπου της προγονολατρείας ή του ανιμισμού. Οι σκοπιμότητες που εξυπηρετούσε ένα τέτοιο χαλαρό «πλαίσιο πίστης» ήταν αναμφίβολα διαφορετικές από αυτές που εξυπηρετούν οι σύγχρονες θρησκείες, μετά από προσεκτικότερη μελέτη όμως αποκαλύπτεται οτι όλες οι λατρευτικές εκδηλώσεις έχουν κάποια κοινά στοιχεία στον πυρήνα τους.

Ασυνείδητο και θρησκευτικό αίσθημα (μέρος 1ο)

Μετά από ένα διάλειμμα μερικών εβδομάδων, επιστρέφω ενεργά στο blogging με ένα διαφορετικό άρθρο. Μέχρι τώρα περιοριζόμουν κυρίως στο να καταδεικνύω τις διάφορες εκφάνσεις του ανορθολογισμού στη ζωή μας, είτε αυτό λέγεται θρησκεία, είτε πίστη στην αστρολογία, τον εσωτερισμό, τα «ανεξήγητα φαινόμενα», τη δεισιδαιμονία γενικότερα. Δεν είχα όμως προσπαθήσει επαρκώς να εξηγήσω γιατί είναι τόσο δημοφιλείς αυτές οι εμφανώς παράλογες πεποιθήσεις, ακόμα και στον 21ο αιώνα, την εποχή της γνώσης και της επιστήμης. Αυτό σκοπεύω να κάνω σήμερα, στο παρόν εισαγωγικό άρθρο για το ασυνείδητο. Κάποιες σύντομες μόνο αναφορές στο ψυχολογικό υπόβαθρο της πίστης έχω κάνει στα παλιότερα άρθρα μου εδώ, εδώ, εδώ και εδώ. Παρακαλώ τον ενημερωμένο αναγνώστη να συγχωρέσει ορισμένες υπεραπλουστεύσεις που κάνω στη συνέχεια, τόσο σε θέματα ψυχανάλυσης όσο και νευροεπιστημών, θεωρώ όμως πως είναι απαραίτητες για την καλύτερη κατανόηση πολύπλοκων και σύνθετων εννοιών σε ένα τόσο μικρό κείμενο.

Το αίσθημα «ολότητας» και μια απόπειρα εξήγησής του

Προσπαθώντας να ερμηνεύσω το θρησκευτικό αίσθημα στους ανθρώπους, αποφάσισα να συμβουλευτώ για μία ακόμη φορά τα γραπτά του «πατέρα της ψυχανάλυσης», Σίγκμουντ Φρόυντ. Πρόσφατα αντάλλαξα απόψεις με τον αναγνώστη του ιστολογίου WishmasteR, ο οποίος, αν και απορρίπτει τις αυθαιρεσίες της Εκκλησίας, είναι θρησκευόμενος, πιστεύοντας σε ένα είδος «εσωτερικού θεού». Έτσι είχα την ιδέα να γράψω το παρόν άρθρο, καθώς η συζήτηση μαζί του μου θύμισε έντονα το πρώτο κεφάλαιο από το «Ο πολιτισμός πηγή δυστυχίας» του Φρόυντ. Ξεκινώ λοιπόν παραθέτοντας αυτούσιο ένα απόσπασμα από το συγκεκριμένο κεφάλαιο:

Θρησκεία και ψυχανάλυση (μέρος 3ο)

Σήμερα, ανήμερα της γιορτής της ανάστασης από τους χριστιανούς, εγώ θα προτιμήσω να ασχοληθώ με ένα άλλο θέμα. Πιο συγκεκριμένα, θα ολοκληρώσω την τριλογία των άρθρων που ασχολούνται με την ιδιαίτερη σχέση θρησκείας και ψυχολογίας. Ο ψυχολόγος στον οποίο θα αναφερθώ είναι ο Έριχ Φρομ. Γερμανός στην καταγωγή, σπούδασε κοινωνιολογία και ψυχολογία, ενώ υπήρξε μαθητής του Φρόυντ επί σειρά ετών. Διαφοροποιήθηκε σύντομα από τις θεωρίες του δασκάλου του και ίδρυσε δική του σχολή, σε συνεργασία με τον Βίλχεμ Ράιχ και την Κάρεν Χόρνεϋ. Αν και δεν παραμέλησε την ατομική ψυχολογία, έριξε περισσότερο βάρος στις σχέσεις ανάμεσα στα μέλη μιας κοινωνίας και την αλληλεπίδρασή των ατόμων με την ίδια την κοινωνία.

Θρησκεία και ψυχανάλυση (μέρος 2ο)

Σε συνέχεια του προηγούμενου άρθρου, θα παρουσιάσω σήμερα τις απόψεις ενός άλλου μεγάλου θεωρητικού της ψυχανάλυσης, του Kαρλ Γκούσταβ Γιουνγκ. Ο Γιουνγκ, ψυχίατρος από την Ελβετία, αρχικά ήταν μαθητής και συνεργάτης του Φρόυντ, σε σημείο που ο τελευταίος τον προετοίμαζε για «διάδοχο» του όταν αποσυρθεί. Το 1911 μάλιστα εξελέγη πρόεδρος της Διεθνούς Ψυχαναλυτικής Εταιρίας. Οι διαφωνίες που είχε όμως με αρκετές από τις απόψεις του Φρόυντ, τον οδήγησαν στην παραίτηση και την ίδρυση δικής του σχολής το 1912, με το όνομα «αναλυτική ψυχολογία». Αίσθηση προκάλεσε η θεωρία του για το συλλογικό ασυνείδητο, μια περιοχή της διάνοιας που είναι κοινή σε όλους τους ανθρώπους και είναι υπεύθυνη για περίεργες αντιληπτικές εμπειρίες και πεποιθήσεις. Προχώρησε ακόμα περισσότερο τη θεωρία του με την περιγραφή των αρχετύπων, εννοιών δηλαδή που έχουν καθολική αποδοχή από ανθρώπους εντελώς διαφορετικών περιοχών και πολιτισμών.

Θρησκεία και ψυχανάλυση (μέρος 1ο)

Η ψυχανάλυση, ο πιο γνωστός ίσως κλάδος της ψυχολογίας, έχει ασχοληθεί σε μεγάλο βαθμό και με το θέμα της θρησκείας. Η ψυχολογία, ως επιστήμη που μελετά τις εκδηλώσεις της συμπεριφοράς του ανθρώπου, ταυτόχρονα με τις σκέψεις, τις ιδέες και τα συναισθήματά του, περιλαμβάνει αναλύσεις θεσμών όπως η πολιτική και η θρησκεία. Αυτό ήταν αναπόφευκτο, καθώς η θρησκευτική εμπειρία, η πίστη σε δεισιδαιμονίες και προλήψεις, αλλά και η οργάνωση της προσωπικής ηθικής με βάση συγκεκριμένα αυστηρά πρότυπα, αποτελούσαν πάντοτε αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής εκατομμυρίων ανθρώπων. Πολυάριθμοι ψυχαναλυτές, φορείς διαφορετικών πεποιθήσεων και ιδεών, έδειξαν ενδιαφέρον για τη θρησκεία, εξετάζοντας πολλές διαφορετικές πτυχές της. Τρεις από τους πλέον γνωστούς και αξιόλογους ήταν ο Φρόυντ, ο Γιουνγκ και ο Φρομ. Θα παρουσιάσω σε διαφορετικά άρθρα κάποια θεμελιώδη στοιχεία των μελετών και των συμπερασμάτων τους, ακολουθούμενα από μερικές δικές μου παρατηρήσεις.